Янгиланган · 4 дақиқа ўқишга
Ўзбек алифбоси тарихи: араб ёзувидан 2026 йилгача
Бир асрда ўзбек тили тўрт марта ёзувини алмаштирди. 2026 йилги ислоҳот — бешинчи эмас, аксинча: у 1993 йилда бошланган ишни охирига етказади.
Араб ёзуви — 1929 йилгача
Ўзбек тили минг йилдан ортиқ араб ёзувида ёзилган. Навоий ҳам, Бобур ҳам шу ёзувда ёзган.
1929: биринчи лотин
1929 йилда ёзув лотинга ўтказилди. Бу бутун совет шарқида бўлган жараённинг бир қисми эди.
1940: кирилл
Ўн бир йилдан кейин ёзув яна алмаштирилди — бу сафар кириллга. Кирилл ёзуви эллик йилдан ортиқ ягона ёзув бўлиб қолди ва бугунгача кенг ишлатилади.
1993: лотинга қайтиш — ва ö ğ ş ç
1993 йил 2 сентябрда «Лотин ёзувига асосланган ўзбек алифбосини жорий этиш тўғрисида»ги қонун қабул қилинди.
Энг қизиқ тафсилот шу ерда. Ўша алифбода ç, ğ, ö, ş ҳарфлари аллақачон бор эди — яъни айнан ўшалар, қайсиларига 2026 йилда қайтиляпти.
1995: ҳарфлар олиб ташланди
Икки йилдан кейин алифбога ўзгартириш киритилди: диакритик белгили ҳарфлар олиб ташланиб, ўрнига ҳарф бирикмалари ва тескари апостроф қўйилди. ö oʻ бўлди, ğ — gʻ, ş — sh, ç — ch.
Расмий сабаб сифатида инглизча клавиатурада ёзишни осонлаштириш кўрсатилган. Матбуотда бошқа сабаб ҳам айтилади — Туркия билан муносабатларнинг совуши. Бу масала баҳсли, шунинг учун биз бир томонини танламаймиз: иккала изоҳ ҳам манбаларда учрайди.
Натижа эса баҳссиз. Клавиатурада ёзиш осонлашмади: апостроф тугмаси барибир йўқ, одамлар уни ', ’, ` билан алмаштира бошлади, ва йигирма йил давомида бир сўз беш хил ёзилди. sh ва ch эса янги муаммо туғдирди: Isʼhoq даги каби ажратгич керак бўлиб қолди.
2018–2023: тузатишга уринишлар
Алифбони тузатиш бир неча марта муҳокама қилинди. 2021 йилда Вазирлар Маҳкамаси босқичма-босқич тўлиқ ўтиш ҳақида қарор қабул қилди, 2023 йилда ишчи гуруҳ тўртта ҳарфни ўзгартиришни таклиф қилди. Ҳеч бири охирига етмади.
2026: қайтиш
2026 йил 7 июлда Қонунчилик палатаси, 10 сентябрда Сенат алифбонинг янги вариантини маъқуллади: 28 та ҳарф ва тутуқ белгиси. oʻ → ö, gʻ → ğ, sh → ş, ch → ç.
Яъни тўртта ҳарф 1995 йилда олиб ташланган жойига қайтади. Муддатлар ва қонуннинг ҳолати ҳақида алоҳида саҳифамиз бор.